ادیان و مذاهب و مکتب‌هاى فکرى حاکم بر جامعه بشرى، براى تأمین نیازهاى انسان و تضمین سعادت او دستور العمل‌‏هایى دارند و نسخه‌‏هایى تجویز می‌کنند.

مکتب‌هاى مادى به طور کلى نیازهاى معنوى را نادیده می‌گیرند، و یا اساساً اعتقادى به آن ندارند، و سعادت بشر را در بهره‌جویى هر چه بیشتر از لذایذ مادى می‌دانند. در مقابل آن بعضى از مکتب‌ها و مذاهب دیگر، اساس کار را بر تقویت و پرورش روح و جان انسان قرار داده‌‏اند و نه تنها توجهى به تأمین نیازهاى مادى ندارند؛ بلکه سعادت بشر را در پرهیز و دورى از لذایذ و مظاهر مادى می‌دانند و انسان را همواره به ترک دنیا و رهایى از تعلق‌‏ها، تشخص‌ها و مادیات فرا می‌خوانند. البته چنین برداشت‌هایى از مفهوم سعادت بشرى بستگى به جهان‌بینى مکتب و تفسیر او از جهان و انسان دارد.

در این باره، می‌توان گفت که توجه بیش از حد به مظاهر مادى و استفاده بی‌قید و شرط از لذایذ گوناگون و بی‌بند و بارى در اعمال غرایز و شهوت‌ها که در جهان مادى امروز به خصوص در جوامع غربى متداول شده، واکنش تندى در برابر محدودیت‌‏هایى است که تاکنون به نام مذهب در استفاده از لذایذ مادى اعمال شده است.

اسلام توجه به مسائل معنوی را جدا از دنیا و استفادۀ از موهبت‌های الهی نمی‌داند؛ از این‌رو در آموزه‌های دینی رهبانیت و استفاده نکردن از نعمت‌های خدا منع شده است. امام صادق(ع) می‌فرماید:

«خداى متعال به محمد(ص)، شریعت‌هاى نوح و ابراهیم و موسى و عیسى(ع) را بخشید... آیین فطرى آسانگیر، که نه رهبانیّت است و نه سیاحت(بیابانگردى صوفیانه)، بلکه در این دین پاکیزه‌‏ها را حلال کرد و پلیدها را حرام، و بار و زنجیرهایى که بر دوش مردمان بود برداشت»‏.[1]

رسول گرامی(ص) و پیشوایان دین، دوری از رهبانیت را به امت خود تذکر می‌دادند، از جمله:

یکی از یاران اما علی(ع) خدمت آن‌حضرت رسید و از برادرش که از دنیا گریزان شده بود -و از نعمت‌های خداوند از قبیل گوشت، لباس مناسب، مسائل زناشویی، ... استفاده نمی‌کرد- شکایت کرد؛ امام فرمود: او را حاضر کنید. هنگامى که عاصم آمد حضرت با چهره عبوس و ناراحت با او مواجه شد و فرمود: واى بر تو اى عاصم چنین تصور می‌کنى که خداوند لذایذ و نعمت‌ها را بر تو مباح کرده، ولى دوست ندارد که تو از آنها بهره‌‏مند شوى؟ تو در نظر خدا کوچک‌تر از این هستى (که از خود چنین رأى دهى)، آیا به زن و فرزندت رحم نمی‌کنى؟ آیا می‌پندارى خدایى که چیزهاى پاکیزه را بر تو حلال کرد، بیزار است که تو از آنها بهره‌‏مند گردى»؟[2]

البته نکته‌ای که نباید از آن غفلت کرد، آنچه از دنیا مذمت شده، دلبستگی شدید به آن است، به گونه‌ای که انسان را غافل از وظایفی که نسبت به مخلوقات و خداوند دارد کند و سبب غرور، فراموشی آخرت، تفاخر به دیگران، اسراف، ناسپاسی و... شود. در غیر این صورت اگر دنیا را پلی برای سرای آخرت و رسیدن به قرب الهی بدانیم مذموم نیست. و روایات زیادی در این زمینه از پیشوایان دین رسیده است، از باب نمونه به دو روایت که با بحث مرتبط است اشاره می‌کنیم:

1. در محضر امیر مؤمنان(ع) شخصی دنیا را نکوهش می‌کرد، حضرت در توبیخ او فرمود: دنیا سراى راستى براى راست‏‌گویان، خانه تندرستى براى دنیاشناسان و خانه بی‌نیازى براى توشه‏‌گیران و خانه پند براى پند آموزان است. دنیا سجده‏‌گاه دوستان خدا، مصلّاى فرشتگان الهى، فرودگاه وحى و جایگاه تجارت دوستان خدا است که در آن رحمت خدا را به دست آورند و بهشت را سود برند.[3]
2. ابن ابی‌یعفور می‌گوید: به امام صادق(ع) عرض کردم ما دنیا را دوست می‌داریم، به من فرمود هدفت از دنیا چیست؟ گفتم: می‌خواهم ازدواج کنم و حج به جا بیاورم و به خانواده‌‏ام کمک کنم و به برادران خود بخشش کنم و صدقه بدهم، امام فرمود: اینها از مسائل دنیا نیستند، این‌گونه اعمال مربوط به آخرت هستند.[4]

[1]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، ج 8، ص 22، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1365ش.

[2]. همان، ج1، ص410.

[3]. سید رضی، نهج البلاغة، ص492، حکمت 131، قم، دار الهجرة.

[4]. نمایه‌های مرتبط:

رفاه و آسایش در دنیا و آخرت، 2902 (سایت: 3112).

تلاش برای دنیا یا آخرت، 1821 (سایت: 2130).