مقدمه:

یکی از احکام فقهی و مسائلی که در قرآن کریم و روایات به آن اهمیت داده شد، حفظ و نگهبانی از مرزهای کشور اسلام و مقابله با متجاوزان است.

قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده ‌اید، استقامت کنید! و در برابر دشمنان پایدار باشید، از مرزهاى خود، مراقبت کنید و از خدا پروا داشته باشید، شاید رستگار شوید»!^[1]

در فقه نیز عنوانی به نام «مرابطه» آمده که احکام مخصوص مرزبانی، مقابله با حملۀ دشمنان به سرزمین‌های اسلامی، و مسائل مربوط به آن مطرح شده است.

معنای لغوی و اصطلاحی

«ربط» در لغت به معنای بستن و محکم کردن است.^[2] این‌که قرآن کریم می‌فرماید:

«وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ آخَرینَ مِنْ دُونِهِم‏...».^[3] در این‌جا، رباط مصدر به معناى مربوط است؛ یعنى بسته شده، یا جمع «ربیط» است و به همان معنا، ولى استعمال آن در اسب‌هایى که براى جهاد بسته می‌شوند غلبه پیدا کرده است.^[4]

بنابر این، «رباط الخیل» به معنای اسب‌هایی است که برای جنگ آماده شده است.

«مرابطه» هم از ریشۀ «ربط» است که به باب مفاعلة رفته و به معنای مواظبت کردن(از طریق بستن و منع کردن) است.^[5] به شخصی که در مرزها حاضر شده و از تمامیت کشور اسلامی محافظت می‌کند، «مرابط» گفته می‌شود.^[6] «رباط» نیز مصدر «ربط» است که به همان معنای بستن می‌آید.

در اصطلاح فقهاء رباط و مرابطه به وقتی گقته می‌شود که عده‌ای جهت مراقبت از مرزها و مراقبت از تحرکات دشمن در آن‌سوی مرزها در آن مناطق حاضر شوند و اگر در آن‌جا برای مدتی ساکن شوند به آنان «مرابط» گفته می‌شود.^[7]

مرابطه در کتاب‌های حدیثی و فقهی

در کتاب‌های فقهی بحثی در موضوع «مرابطه» مطرح شده است. شیخ طوسی در تهذیب الاحکام؛ عنوانی به نام «مرابطه در راه خدا»^[8] آورده است که در آن روایاتی از ائمه(ع) در تشویق مسلمانان به حفظ مرزهای کشور اسلام نقل شده است.^[9] و از آن‌جا که حفظ مرزها جنبۀ دفاع دارد، شرکت در آن حتی برای شیعیان که حکومت‌های وقت را قبول نداشتند، از طرف امامان معصوم(‏ع) مجاز شمرده شده است؛ لذا فقها با توجه به این روایات مرزبانی از کشورهای اسلامی را حتی در زمان غیبت امام معصوم(ع) مستحب دانسته‌اند.

علامه حلی در این باره می‌فرماید: مرابطه(مرزداری) در زمان حضور امام(ع) مستحب مؤکد است و در زمان غیبت امام(ع) نیز مستحب است؛ زیرا معمولاً در حفظ مرزها، جنگ و درگیری نیست و فقط جهت مراقبت و نشان دادن نیروها به دشمن است.^[10]

البته همان‌طور که در روایات اشاره شده است، اگر در هنگام مرزبانی؛ دشمنان به سرزمین اسلام حمله کنند، مرزبان  می‌تواند جهت دفاع از خود و دفاع از اسلام، نه برای دفاع از سلاطین و حاکمان ستمگر، وارد مبارزه شوند و از اسلام محافظت نماید.

گفتنی است که مرابطه در فقه به معنای مرزداری از کشور اسلامی است و احکام خاص خود را دارد.

[1]. آل عمران، 200.

[2]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج ‌7، ص 302، بیروت، دار الفکر، 1414ق.

[3]. انفال، 60.

[4]. ریاضی، حشمت الله، ترجمه بیان السعادة، ج ‏6، ص 71، تهران، دانشگاه پیام نور، 1372ش.

[5]. فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، ج ‌2، ص 215، قم، دار الرضی، بی تا.

[6]. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج ‌7، ص 422، قم، هجرت، 1410ق.

[7]. عاملی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، محشى، کلانتر، ج ‌2، ص 385، قم، داوری، 1410ق.

[8]. ر. ک: طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، ج ‌6، ص 125، باب المرابطة فی سبیل الله، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1407ق.

[9]. همان.

[10] علامه حلی، منتهى المطلب فی تحقیق المذهب، ج ‌14، ص 44، مشهد، مجمع البحوث الاسلامیة، چاپ اول، 1412ق.