در توضیح این مطلب باید گفت این سؤال در حقیقت به سه پرسش تقسیم می‌گردد:

1. آیا شوهر می‌تواند همسر خود را وادار به کار در خارج از منزل نماید؟
2. آیا اصولا کار در بیرون منزل برای زن سزاوار است؟
3. آیا اطاعت زن از شوهر در این زمینه، ثواب را برای او به دنبال خواهد داشت؟

در ذیل به اختصار، این پرسش‌ها را بررسی می‌کنیم:

الف) در مورد سؤال اول با توجه به آیه 34 سورۀ نساء،[1] باید گفت؛ یکی از دلایلی که ریاست در نظام خانواده بر عهدۀ شوهر است، این است که (در هر صورت) تأمین هزینه‌های زندگی بر عهدۀ او است. بر این اساس می‌توان نتیجه گرفت که وظایف زن محدود به مواردی است که اجمالا در رساله‌های عملیه و نیز قانون مدنی بیان گردیده است، و او در تأمین مخارج و تولید ثروت برای خانواده، هیچ‌گونه مسئولیت قانونی و شرعی ندارد، و حتی اگر ثروتی نیز از قبل اندوخته باشد، موظف نیست که از آن در امور خانواده استفاده نماید، و شوهر هم چنین حقی ندارد که او را وادار به استفاده از ثروت خود نماید. فقهای عظام نیز این مطلب را خاطر نشان فرموده‌اند، از جمله امام خمینی(ره) می‌فرماید:

لازم نیست که زن، فقیر و محتاج باشد تا نفقه بر او واجب شود، بلکه حتی اگر زن از جملۀ ثروتمندترین اشخاص باشد باز هم وظیفۀ شوهر است که نفقۀ او را بپردازد.[2] و این از امتیازاتی است که حقوق اسلامی به بانوان اعطا نموده که حتی بعد از ازدواج نیز می‌توانند سرمایۀ خود را مستقلّا مدیریت نمایند، هر چند در صورت اشتغال، باید در نوع شغل خود ملاحظات همسر را در نظر داشته باشند. جالب این‌جا است که شوهر حتی این حق را ندارد که همسر خود را وادار به کار در منزل نیز نماید و حتی بانوان می‌توانند بابت عاطفی‌ترین کاری که انجام می‌دهند؛ یعنی شیردادن به فرزند نیز از شوهر خود مطالبۀ اجرت نمایند.[3] و این به هیچ وجه توهین به شخصیت زن نیست، بلکه از جملۀ حقوقی است که در مقابل حق قیمومت شوهر در خانواده به او عطا شده تا به نحوی تناسب بین حقوق و مسئولیت‌ها برقرار گردد.

بر این اساس، اطاعت از شوهر در زمینۀ کار در بیرون منزل (و حتی داخل منزل) واجب نبوده و همان‌گونه که حضرت امام(ره) بیان فرمود: اطاعت ننمودن همسر از شوهر در اموری که بر او واجب نیست، موجب ناشزه شدن زن نمی‌گردد و بنابر این، اگر زن از آن نوع از کارها و خدمات منزل که ارتباطی با عمل زناشویی ندارد، خودداری ورزد، مثلا خانه را جارو ننموده و خیاطی انجام ندهد و یا آشپزی ننموده و مواردی از این دست ... حتی اگر از مواردی جزئی همانند آب آوردن و جمع‌آوری رخت‌خواب نیز خودداری نماید، ناشزه نخواهد شد.[4]

ب) در مورد این‌که آیا اساسا بانوان؛ چه مجرد و چه متأهل؛ از لحاظ شرعی می‌توانند در بیرون از منزل کار کنند، باید گفت که دین اسلام منعی در این زمینه ندارد. به عنوان نمونه می‌دانیم که حضرت خدیجه(س)، همسر گرامی پیامبر اسلام(ص) اموالی داشت و با آن تجارت می‌کرد و بعد از بعثت پیامبر نیز با اموال خود نقش مهمی در گسترش اسلام داشت، به گونه‌ای که پیامبر اکرم(ص) فرمود: هیچ سرمایه‌ای به اندازه اموالی که خدیجه در اختیارم قرار داد به من سود نرسانده است.[5]

آنچه که در مورد حضور بانوان در جامعه مهم است، رعایت موازین شرعی و عفاف بوده و با در نظر داشتن دقیق این موارد، آنها می‌توانند مانند مردان در جامعه حضور داشته باشند.

به عنوان نمونه امامان ما بانوان را از حضور در خیابان‌ها منع نمی‌کنند، بلکه تنها به آنها توصیه می‌نمایند که بهتر است از کناره‌های خیابان عبور کنند و از آمدن به وسط آن -که به طور طبیعی توجه بیشتری را به خود جلب می‌نماید- خودداری نمایند.[6]

در ابتدای اسلام نیز صحنه‌هایی از این حضور، حتی در میادین جنگ که کاری اصولا مردانه است به چشم می‌خورد.[7]

بنابر این، نمی‌توان کار در بیرون منزل را برای بانوان عملی ناشایست دانست، و به این دلیل از آن خودداری ورزید؛ زیرا بسا کارهایی که بانوان توانایی بهتری در انجام آن دارند.

ج) با در نظر گرفتن مطالب فوق، دربارۀ این‌که آیا اطاعت از شوهر در این مورد ثوابی را در پی دارد یا خیر، باید گفت؛ مفهوم ایثار که بسیار مورد تأکید اسلام است، در صورتی نمود عملی به خود می‌گیرد که انسان از حقوق خود صرف‌نظر نموده و دیگران را بر خود مقدم دارد. در این زمینه آیه‌ای در قرآن وجود دارد که گروه انصار را به دلیل این‌که در موارد زیادی از حق خود گذشتند و رفع احتیاج مهاجران را مقدم داشتند، مورد تحسین قرار می‌دهد.[8] با دقت در مفاد آیه درمی‌یابیم که کار انصار عملی واجب و الزامی حقوقی نبود، بلکه وجدان اخلاقی آنها موجب انجام چنین کاری شده است.

بخشیدن اموال خدیجه(ع) به پیامبر(ص) را نیز می‌توان در این راستا ارزیابی نمود و قدردانی پیامبر(ص) از ایشان که حتی مدت‌ها بعد از وفات ایشان نیز ادامه داشت،[9] نشانگر ثواب زیادی است که این بانوی نمونه مسلمان از بابت کمک مالی به همسر خویش به دست آورده است.

نتیجه‌ای که از مطالب بیان شده می‌توان گرفت، این است که در زندگی خانوادگی، علاوه بر قواعد حقوقی حاکم بر روابط زوجین، معیارهایی اخلاقی نیز وجود دارد که هرچند رعایت آنها الزامی نیست، ولی به یقین اگر با قصد تقرب و نزدیک شدن به خداوند مورد عمل قرار گیرد، ثواب و اجر فراوانی را به دنبال خواهد آورد. از آن جمله می‌توان به کمک بانوان به همسران خود در تأمین هزینه‌های زندگی اشاره نمود، به خصوص اگر شوهر در تأمین کامل آن با دشواری‌هایی روبرو باشد.

البته، باید دقت کامل داشت که کار در بیرون منزل با رعایت موازین شرعی و اسلامی باشد.

[1]. «الرجال قوامون علی النساء بما فضل الله بعضهم علی بعض و بما أنفقوا من أموالهم...».

[2]. خمینی، روح الله، تحریر الوسیله، ج 2، ص 319، قم، دار العلم، چاپ دوم.

[3]. همان، ص 312.

[4]. همان، ص 305.

[5]. مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 19، ص 63، بیروت، مؤسسه الوفاء، 1404ق.

[6]. شیخ صدوق، محمد بن علی بن حسین، من لا یحضره الفقیه، ج3، ص 561، قم، جامعه مدرسین، 1413ق.

[7]. در این رابطه می‌توان از بانویی به نام نسیبه که در جنگ احد همراه پیامبر(ص) بود و به درمان مجروحین می‌پرداخت، نام برد. ر. ک: بحار الانوار، ج 20، ص 52.

[8]. حشر، 9: «و الذین تبوؤا الدار ...».

[9]. شیخ مفید، الافصاح فی الامامة، ص 217، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق.