مفهوم «ازلیّت» و «ابدیّت»  

از جـمـله صـفـات ذاتی خداوند، «ازلیّت» و «ابدیّت» او است. این دو صفت به معناى آن اسـت کـه وجـود خـداوند، نه آغازی دارد و نه پایانی. گاهى این دو صفت را تحت عنوان «سرمدى» نیز ذکر می‌کنند؛ او هم «اوّل» است و هم «آخر».[1] قرآن کریم در این‌باره می‌فرماید: «اول و آخر و پیدا و پنهان، او است و او به هر چیز دانا است».[2]

امیرمؤمنان علی(ع) در خطبه‌اى می‌فرماید: «اوّلیتش را ابتدایى، و ازلیّتش را پایانى نیست. او اوّل بی‌آغاز، و باقى بی‌آخر است».[3]

از امام صادق‌(ع) نیز دربـاره مـعـنـاى «اول و آخـر» سـؤال شد، فرمود:

«او اوّل اسـت کـه پیش از او اوّلى نبود و آغازى بر او سبقت نگرفت. و آخرى است که آخر بودنش پـایـانـى نـدارد، آن‌گـونـه کـه از صـفـات مخلوقات فـهـمـیـده مـی‌شـود. خـدا قـدیـم، اول و آخـر اسـت، هـمـیـشـه بوده و خواهد بود، بدون آغاز و پایان؛ پدید آمدن بر او واقع نمی‌شود و از حالى به حال دیگر تغییر نمی‌یابد؛ خالق همه چیز است».[4]

در نتیجه؛ اول بودن خدای متعال به این معنا است که آغاز ندارد، همچنان‌کـه آخـر بـودنـش نـیـز به این معنا است که انـتـهـایـى نـخـواهـد داشـت. وسـعـت وجـودى او تـمـامـى زمـان و قبل از زمان را در برمی‌گیرد؛ زیرا او مافوق زمان است.

ادلّه «ازلیّت» و «ابدیّت»  

پس از روشن شدن معناى ازلى و ابدى بودن حق تعالى، اینک نوبت به اثبات این دو وصف براى ذات پاک او است. یکى از کوتاه‌ترین ادلۀ این مسئله، بر اساس واجب الوجود بودن خداوند شکل می‌گیرد؛ از این‌رو پیش از اثبات ازلی و ابدی بودن خداوند، چکیده یکی از متقن‌ترین ادله‌ی عقلی اثبات هستی خدا (واجب الوجود بودن)، یعنی (برهان معروف وجوب و امکان) را ذکر می‌کنیم:

«به یقین در جهان خارج موجودی هست. این موجود اگر واجب الوجود باشد مطلوب ما (که وجود خداوند یا همان واجب الوجود است) ثابت می‌شود، و اگر ممکن الوجود باشد، با توجه به نیازمندی آن به علت و با توجه به امتناع تسلسل و دور، به موجودی نیاز دارد که وجودش معلول موجود دیگری نباشد و چنین موجودی، واجب الوجود (یا همان خداوند) است».[5]

و اما اثبات ازلی و ابدی(سرمدی) بودن خدا، از طریق برهان وجوب و امکان بدین گونه است:

وقتی ثابت کردیم که خدا واجب الوجود است و ثبوت وجود، براى او ضرورى و سلب وجود از ذات مقدس او ممتنع است؛ بنابراین، وجوب وجود مستلزم آن است که سلب وجود از ذات الهى در هیچ فرضى از فروض ممکن نباشد.[6] و این بدین معنا است که ذات الهى نه مسبوق به عدم است و نه عدم به آن لاحق خواهد شد، و این چیزى جز ازلى و ابدى بودن خداوند نیست.

خواجه نصیرالدین طوسى با عبارتى کوتاه به همین برهان اشاره کرده است: «و وجوب الوجود یدل على سرمدیته»؛ [7] یعنی واجب الوجود بودن خدا، دلیل بر سرمدی بودن او است.

به عبارت روشن‌تر این‌که ذات حق تعالى وجودى است واجب که هرگز هستى از او نفى نمی‌شود و هستى عین ذات او است. بنابراین، توجه به «واجب الوجود» بودن او، راهنماى ما بر ازلى و ابدى بودن او است؛ زیرا مـعـدوم بودن موجودى در برهه‌اى از زمان، نشانه‌ی نیازمندى و ممکن الوجود بودن او است، درحالى کـه ذات حـق تعالى، وجودى است که اولاً: از خارج به او هستى داده نشده تا بگوییم زمانى بود که ایـن هـستى به او داده نشد. ثانیاً: هستى، نیز عاریتى او نیست تا زمانى از او گرفته شود. (بلکه هستی ذاتی او است) پس چنین وجودى همیشه بوده و خواهد بود.[8]

علاوه بر این بر اساس برهان وجوب، واجب الوجود یگانه است و دومی ندارد؛ بنابراین غیری وجود ندارد تا بتواند وجود را از خداوند سلب کند؛ چون همۀ موجودات در وجود خود به او نیازمندند؛ چنان‌که ممکن نیست واجب الوجود خود را معدوم سازد؛ چرا که وجود او ضروری و حتمی است و اگر بخواهد این ضرورت را از خود بگیرد، انقلاب در ذات لازم می‌آید و این با واجب الوجود بودن او سازگار نیست.[9] و این همان معنای ازلی و ابدی بودن ذات باری تعالی است.

نکتۀ دیگرى که از این استدلال به دست می‌آید آن است که ازلیت و ابدیت، به معناى یادشده، با یکدیگر متلازم‌اند و اگر موجودى ازلى باشد، قطعاً ابدى نیز خواهد بود.^[10]

از نظر حکمای الهی: «چون خداوند واجب الوجود بالذات است هیچ‌گونه عدم و نیستی ـ اعم از سابق و لاحق ـ در او راه ندارد. هر گاه این مطلب را به لحاظ عدم سابق در نظر آوریم، ازلیت و قدم نامیده می‌‎شود، و هر گاه به عدم لاحق نظر افکنیم، ‌ابدیت و بقا گفته می‌‎شود، و هر گاه هر دو جهت را در نظر آوریم به سرمدیت وصف می‌‎شود، گاهی‌ نیز سرمدیت مترادف ابدیت و بقا به کار رفته است».^[11]

[1]. مفسران در تفسیر دو واژه‌ی «اول» و «آخر» احتمالات متعددى را مطرح کرده‌اند، ظاهراً مقصود از این دو صفت همان ازلى و ابدى بودن است و این معنا را برخى از روایات تأیید کرده‌اند.

[2]. «هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْباطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ عَلیمٌ». حدید، 3.

[3]. «... لَیْسَ لِأَوَّلِیَّتِهِ ابْتِدَاءٌ وَ لَا لِأَزَلِیَّتِهِ انْقِضَاءٌ هُوَ الْأَوَّلُ وَ لَمْ یَزَلْ وَ الْبَاقِی بِلَا أَجَلٍ...». سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق، صبحی صالح، ص 23، خطبه 163، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.

[4]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 1، ص 90، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.

[5]. با استفاده از: «ادله وجود و چگونگی خلقت خدا»، 1286.

[6]. زیرا هر موجود که سابقه عدم یا امکان زوال، داشته باشد واجب الوجود نخواهد بود.

[7]. طوسی، نصیر الدین محمد بن حسن، کشف المراد، مصحح، حسن زاده آملی، حسن، ص 290 – 291، مقصد سوم، فصل دوم، مسئله هفتم، قم، موسسة النشر الاسلامی، چاپ چهارم، 1413ق.

[8]. مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، ج 4، ص 194، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ نهم، 1386ش.

[9]. کاشفی، محمد رضا، مجموعه پرسش ها و پاسخ ها، خداشناسی و فرجام، ص 77.

[10]. مصباح یزدى، محمد تقى، آموزش عقائد، ج 1، ص 84 - 85، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ چهارم، 1379ش.

[11]. کشف المراد، مقصد سوم، فصل دوم، مسئله هفتم.