جستجوی پیشرفته
بازدید
14211
آخرین بروزرسانی: 1392/07/15
خلاصه پرسش
قضایا و قواعد اخلاقی با قضایا و قواعد حقوقی چه فرقی دارد؟
پرسش
قضایا و قواعد اخلاقی با قضایا و قواعد حقوقی چه فرقی دارد؟
پاسخ اجمالی
قضایا و قواعد اخلاقی با قضایا و قواعد حقوقی تفاوت‌هایی دارد. یکی از این تفاوت‌ها‌، «تفاوت در اهداف» است؛ هدف اصلى حقوق، سعادت اجتماعى مردم در زندگى دنیا است که به وسیله قواعد حقوقى با ضمانت اجرائى دولت تأمین می‌شود، ولى هدف نهایى اخلاق سعادت ابدى و کمال معنوى است و دایره آن وسیع‌تر از مسائل اجتماعى است؛ از این‌رو موضوعات حقوقى و اخلاقى تداخل پیدا می‌کند و یک قضیه از این نظر که مربوط به سعادت اجتماعى انسان است و مورد حمایت دولت می‌باشد حقوقى، و از این لحاظ که می‌تواند در سعادت ابدى و کمال معنوى انسان مؤثر باشد، اخلاقى تلقى می‌شود؛ مانند وجوب ردّ امانت و حرمت خیانت.
 
پاسخ تفصیلی
برای فهم رابطه اخلاق و حقوق نخست باید مفهوم آنها را شناخت. حقوق، مجموعه قواعد الزام‌آور کلی است که به منظور ایجاد نظم و عدالت بر یک جامعه حکومت می‌کند و از طرف دولت تضمین شده است. بنابر این، قواعد حقوق، الزام‌‌آور و مجموعه‌ای از «باید و نباید» است. حقوق دو هدف دارد که گاه با هم متعارض هستند: 1. ایجاد نظم 2. استقرار عدالت. این دو بدون دیگری فایده مطلوب را ندارند، بلکه اساس عدالت باید بر زمینه نظم باشد. اما قواعد اخلاقی؛ ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻗﻮاﻋﺪی است ﮐﻪ ﻻزﻣﻪ ﻧﯿﮑﻮﮐﺎری و رﺳﯿﺪن ﺑﻪ ﮐﻤﺎل اﺳﺖ؛ ﯾﻌﻨﯽ به وسیله اﺧﻼق، ﻣﺎ ﻣﻌﯿﺎری به دﺳﺖ می‌آورﯾﻢ ﮐﻪ چه کاری خوب و چه کاری خوب و چه کاری بد است.[1]
قضایا و قواعد اخلاقى و حقوقى به دو صورت بیان می‌شوند:
اول: وقتی گفته می‌شود «دروغ گفتن براى اصلاح ذات البین جایز است»؛ هنگامى که فقیه یا حقوقدان مسلمانى بخواهد چنین احکامى را بیان کند نیازى به ذکر نظام اخلاقى یا حقوقى اسلام ندارد؛ از این‌رو، معمولاً قید «در اسلام» در کلام نمی‌آید. ملاک صدق و کذب در چنین قضایایى مطابقت و عدم مطابقت آنها با مدارک و منابع اخلاقى و حقوقى است و راه شناختن آنها هم مراجعه به منابع مربوط به نظام معیّن است، مثلاً راه شناختن قواعد اخلاقى و حقوقى اسلام مراجعه به کتاب و سنت می‌باشد.[2]
دوم: براى حکایت از ثبوت واقعى و نفس الأمرى مفاد و محتوای این قضایا است صرف نظر از این‌که در نظام ارزشى خاصى معتبر شمرده شده یا جامعه‌اى آن‌را پذیرفته باشد، چنان‌که درباره اصول کلى اخلاق و حقوق و از جمله حقوق فطرى گفته می‌شود؛ مانند این قضایاى اخلاقى «عدالت خوب است» و «به هیچ انسانى نباید ظلم کرد» و مانند این قضایاى حقوقى «هر انسانى حق حیات دارد» و «هیچ انسانى را به ناحق نباید کشت».[3]
اشتراک و فرق بین قضایاى حقوقى و اخلاقى
وجه اشتراک قضایاى اخلاقى و حقوقى در این است که این قضایا و قواعد، مربوط به رفتار اختیارى انسان‌اند؛ رفتارهایى که وسایلى براى رسیدن به اهداف مطلوب می‌باشند و ارزشى بودن آنها به لحاظ همین مطلوبیت وسیله‌اى و مقدّمى آنها است.[4]
هر رفتار اختیاری که در جهت کسب فضیلت یا رذیلت باشد، «فعل اخلاقی» -به مفهوم عام- است؛ هر چند در مفهوم خاص، تنها به کارهای پسندیده فعل اخلاقی گفته می‌شود.[5] بدیهی است موضوع مطالعه و مقایسه میان قواعد و قضایای حقوقی با قواعد و قضایای اخلاقی، قواعد اخلاق عملی است که همچون قواعد حقوقی، از نوع گزاره‌های دستوری – و نه توصیفی – به شمار می‌آید. لذا قدر مسلّم وجه مشترک قواعد و قضایای حقوقی و قواعد و قضایای اخلاقی این است که موضوع هر دو، رفتارهای اختیاری انسان است و به همین دلیل هر دو نوع قواعد، ماهیتی دستوری دارند.
اما برای تمیز و تشخیص قواعد و قضایای حقوقی و اخلاقی از یکدیگر، وجوه افتراق و تفاوت‌هایی در کتاب‌های فلسفه اخلاق و علم حقوق بیان شده است که بیشتر آنها بیش از آن‌که ویژگیِ قاعده حقوقی یا قاعده اخلاقی باشد، تنها وصف غالب آنها است. بنابر این، نمی‌توان وجه روشن و قاطعی برای تمیز قواعد و قضایای حقوقی و اخلاقی ارائه نمود.[6] اما به هر حال، تفاوت‌هایی بیان شده است که یکی از این موارد‌، «تفاوت در اهداف» است؛ چنان‌که می‌دانیم هدف اصلى حقوق، سعادت اجتماعى مردم در زندگى دنیا است که به وسیله قواعد حقوقى با ضمانت اجرایى دولت تأمین می‌شود ولى هدف نهایى اخلاق، سعادت ابدى و کمال معنوى است و دایره آن وسیع‌تر از مسائل اجتماعى است؛ از این‌رو موضوعات حقوقى و اخلاقى تداخل پیدا می‌کند و یک قضیه از این نظر که مربوط به سعادت اجتماعى انسان است و مورد حمایت دولت می‌باشد حقوقى، و از این لحاظ که می‌تواند در سعادت ابدى و کمال معنوى انسان مؤثر باشد، اخلاقى تلقى می‌شود؛ مانند وجوب ردّ امانت و حرمت خیانت، در چنین مواردى اگر رعایت این قاعده فقط به انگیزه ترس از مجازات دولت باشد ارزش اخلاقى ندارد، هر چند کارى موافق با موازین حقوقى است، و اگر به انگیزه هدف عالی‌تر که همان هدف اخلاقى است، انجام گیرد کارى اخلاقى هم خواهد بود.[7]
 

[1]. ر.ک: کاتوزیان، ناصر، اخلاق و حقوق،  ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ اﺧﻼق در ﻋﻠﻮم و ﻓﻨﺎوری، ص 85 – 88، ﺳﺎل دوم، شماره‌های 1 و 2، ﺑﻬﺎر و ﺗﺎﺑﺴﺘﺎن 1386ش. به آدرس اینترنتی:
http://www.ensani.ir/fa/content/144293/default.aspx
[2]. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش ‏فلسفه، ج ‏1، ص 229، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1366ش.
[3]. همان.
[4]. همان، ص 231؛ دانش‌پژوه، مصطفی، مقدمه علم حقوق(با رویکرد به حقوق ایران و اسلام)، ص 67 – 68، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، چاپ سوم، 1390ش.
[5]. مقدمه علم حقوق(با رویکرد به حقوق ایران و اسلام)، ص 67.
[6]. ر.ک: مقدمه علم حقوق(با رویکرد به حقوق ایران و اسلام)، ص 68 – 72.
[7]. آموزش‏ فلسفه، ج ‏1، ص 234 – 235؛ مقدمه علم حقوق(با رویکرد به حقوق ایران و اسلام)، ص 69.
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • چرا باید نماز را به زبان عربی بخوانیم؟
    89600 نماز 1385/11/24
    برای روشن شدن پاسخ، ابتدا باید منظور از سؤال روشن شود، اگر منظور این است که به جای عربی زبان دیگری جایگزین شود، این سؤال برای افراد بی‌گانۀ از آن زبان نیز مطرح است! و اگر منظور این است که چرا باید نماز را فقط به زبان عربی ...
  • آیا در کتب اربعه شیعی، حدیثی در ارتباط با حفظ قرآن وجود دارد؟!
    17262 حدیث 1394/07/21
    در نزد شیعه، چهار کتاب اصلی وجود دارد که به آنها کتب اربعه گفته می‌شود. این چهار کتاب، سه مؤلف دارد؛ یعنی دو کتاب از این چهار کتاب، توسط یک نفر جمع‌‌آوری شده است. با توجه به این‌که سه کتاب از این چهار کتاب بیشتر شامل روایات فقهی ...
  • آیا در میان اندیشمندان دینی نوعی فردوسی ستیزی وجود دارد؟
    7927 نقش اندیشمندان دینی 1393/01/20
    در مورد شاعران مسلمانی که در ادبیات فارسی نقش چشمگیری داشته‌­اند، نه باید راه افراط را پیموده و نه از سر تفریط قدم برداشت. در این زمینه، نمایه «مولوی اعتقادات و انتقادات»، سؤال 6419 مطالعه شود. فردوسی نیز استثنایی از این کلیت نیست. واضح است که او ...
  • هرمنوتیک چیست و چه ارتباطی با نسبی گرایی دارد؟
    67924 هرمنوتیک 1387/02/14
    واژه هرمنوتیک داراى دو اصطلاح است:أ- اصطلاح عام: در این اصطلاح، این واژه هر گونه تحقیقى را که در باره تفسیر متن صورت بگیرد، شامل می‌‏شود، از این رو هرمنوتیک، تمام نحله‌‏ها را در این زمینه در بر می‌گیرد و ...
  • اگر به نذر عمل نشود، وظیفه‌ چیست؟
    31325 عهد، نذر و سوگند 1395/09/15
    چنانچه نذر مذکور، مطلق بوده و زمانی برای آن تعیین نشده‌ است، به نحوی که اگر الان آن‌را انجام دهد، مخالفت با نذر به شمار نمی‌آید، باید طبق نذر عمل کند و چیز دیگری بر عهده وی نیست. اما اگر نذر، زمان خاصی داشته و از روی عمد ...
  • چرا در آیه «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» و نیز سه آیه بعد از آن، کلماتی که با «نفس» مرتبطند، تماماً مؤنث‌اند؟
    23043 صرف و نحو 1394/04/23
    «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ارْجِعی‏ إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً؛ فَادْخُلی‏ فی‏ عِبادی‏؛وَ ادْخُلی‏ جَنَّتی‏».[1] همانگونه که در پرسش مطرح شد، تمام کلمات مرتبط با واژگان «نفس»، کلماتی مؤنث‌اند. «أیتها»، «المطمئنة»، «ارجعی»، «ربّکِ»، «راضیة»، «مرضیة»، «فادخلی» و «ادخلی». دلیل برخورد با واژه‌هایی چون «نفس» به ...
  • برادران حضرت یوسف(ع) دچار چه نوع ضعف‌هاى اخلاقى بودند؟
    21034 تفسیر 1392/07/16
    از مهم‌ترین رذایل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف(ع) حسادت، تکبّر، تهمت و دروغ آنان بود. منشأ این رذائل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف، نقصان شخصیتی آنها بود و آنان برای توجیه رفتار ناشایستشان به فرافکنی پرداخته و پدر را مقصّر می‌شمارند. برادران یوسف بجای این‌که دلیل محبت بیشتر ...
  • چرا در آیه وضو، «مرافق» به صورت جمع آمده، اما «کعبین» به صورت تثنیه است؟
    25239 تفسیر 1392/10/23
    آیه وضو که بیان کننده کیفیت وضو ساختن است، در آیه ششم سوره مائده آمده است که در آن خداوند می‌فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده‌‌اید! هنگامى که به نماز می‌‌ایستید، صورت و دست‌‌ها را تا آرنج‌‌ها بشویید! و سر و پاها را تا مفصل‌‌ها [برآمدگى پشت پا] ...
  • حکم مایع لزجی که گاهی در خواب از شخص خارج می گردد چیست؟
    20076 Laws and Jurisprudence 1388/08/07
    در خصوص حکم خود ارضایی و راه های نجات از آن می توانید به نمایه های: استمنا و راه نجات از آن سؤال شماره 326 (سایت: 1887)، راه نجات از استمناء سؤال شماره 1028 (سایت: 1083)،
  • زندگی‌نامه‌ی برید بن معاویه عجلی را بیان نمایید.
    2771 تاريخ بزرگان 1399/09/12
    برید بن معاویه عجلی،[1] عربی،[2] از اصحاب امام باقر(ع)[3] و امام صادق‌(ع)[4] است. کنیه وی اباالقاسم بود[5] و به همراه زرارة بن اعین، معروف ابن خربوذ مکی، ابوبصیر اسدی، فضیل بن یسار و محمد بن مسلم ...

پربازدیدترین ها