جستجوی پیشرفته
بازدید
22038
آخرین بروزرسانی: 1397/07/10
خلاصه پرسش
آیا استفاده از ضمیر جمع مذکر برای همسر حضرت ابراهیم(ع) دلیل بر این نیست که مراد از ضمیر جمع مذکر در آیه تطهیر، همسران پیامبر هستند؟
پرسش
یکی از دلایلی که ما (شیعه) این آیه را منسوب به اهل بیت (محمد.علی.فاطمه.حسن و حسین) می دانیم این است که در آیه شریفه بعد از "انما یرید الله لیذهب... از الفاظ مذکر استفاده شده در صورتی که در آیه 73 سوره هود نیز از الفاظ مذکر استفاده شده؟ لطفا توضیح دهید؟
پاسخ اجمالی

یکی از دلایل اینکه مراد از آیه تطهیر زنان پیامبر نیستند این نکته است که در این آیه از ضمیر مذکر استفاده شده است؛ زیرا لحن گفتار خداوند در این آیه عوض مى‏شود و بعد از تعداد زیادى ضمیر جمع مؤنث که خطاب به زنان پیامبر (ص) است، از ضمیر مذکر "کُم" استفاده مى‏نماید. و چون قرآن کریم، کلام الاهى است باید از هر گونه عیب و نقصى مبرا باشد ،قطعا هیچ گونه خطاى ادبى مخالف قاعده نیز در آن راه ندارد. حال اگر قرار باشد ضمیر جمع مذکر (کم) به همسران پیامبر برگردد امرى مغایر با قوانین زبان عرب حادث شده است که به صحت و یا فصاحت کلام الاهى ضربه خواهد زد؛ زیرا تعداد زنان سراى پیامبر (ص) بسى بیشتر از مردان بود.

 

اما چرا در آیه 73 سوره هود مرجع ضمیر جمع مذکر (کم) و واژه اهل بیت شامل سارا همسر حضرت ابراهیم (ع) می شود، در جواب باید گفت:

 

1. آنچه در استدلال به آیه تطهیر نفی شده است ارجاع ضمیر مذکر به جمعیتی که اکثریت آن را زنان تشکیل مى‏دهد، اما در آیه سوره هود مرجع ضمیر و واژه اهل بیت شامل حضرت ابراهیم (ع) و ساره است که "ساره"تنها یکی از اعضاء آنان است و به ساره از این باب اهل بیت اطلاق شده که دختر عموی ابراهیم بوده نه از باب این که زن او بوده است.

 

2. گرچه کلمه «اهل بیت» (مجازا) به همسر انسان نیز اطلاق مى‏گردد، امّا گاهى دلیل در دست داریم که این فردى را از این شمول خارج مى‏کند و هیچ مانعى ندارد کسانى جزء اهل بیت پیامبرى همچون پیامبر اسلام باشند و بر اثر جدا کردن مکتب خود از نظر معنوى از اهل بیت خارج شوند.

پاسخ تفصیلی

همانگونه که فرموده اید از جمله دلایل ما بر این که آیه تطهیر [1] ، شامل زنان پیامبر نمی شود [2] این نکته است که در این آیه از ضمیر مذکر استفاده شده است با این استدلال که: همسران پیامبر مؤنث اند و صحیح نیست ضمیر مذکر «عنکم» به جای «عنکن» که مخصوص مؤنث است به کار برده شود، [3] پس باید گفت استعمال ضمیر جمع مذکر تنها درباره ی گروهی صحیح است که یا همه آن گروه یا غالب آنان مذکر ضمیر باشند   و از آنجا که در این آیات بعد از استعمال 20   ضمیر جمع مؤنث، لحن کلام خداوند عوض و به جاى آن ضمیر جمع مذکر آورده شده است، بزرگ ترین قرینه است که باید از ظهور سیاقِ ادعا شده، دست برداشت و نباید آیه تطهیر را خطاب به زنان پیامبر (ص) دانست؛ زیرا اگر در خطاب به جمعى که اکثراً مؤنث هستند ضمیر مذکر به کار رفت، کارى است غلط و مغایر با قوانین زبان عرب. و کسى که با قواعد لغت عرب آشنا باشد مرتکب چنین چیزى شود؛ یعنى ضمیر مؤنث را مذکر و مذکر را مؤنث به کار نمی بَرَد تا چه رسد به قرآن کریم که کلام الاهى و معجزه‏ى جاوید [4] پیامبر اسلام (ص) است. و مشخص است که این امر، با کلیت باورهاى یک مسلمان مبنى بر اعجاز قرآن، علم و حکمت الاهى و... مغایرت داشته و پذیرفتنى نیست. پس باید در آیه تطهیر مرجع ضمیر، طورى باشد که ارجاع دو ضمیر مذکر به آن، مشکلى ایجاد نکند. و این نمى‏شود مگر این که ضمایر آن را، راجع به اهل بیت پیامبر در خانه فاطمه‏(ع) بدانیم؛ یعنى محمد، على، فاطمه، حسن و حسین (ع). [5]

 

بعضى از مفسران اهل سنت با استفاده از آیه 73 سوره هود [6] گفته ‏اند که همسر انسان نیز در عنوان اهل البیت وارد است [7] ؛ زیرا فرشتگان به همسر حضرت ابراهیم (ع)، اهل بیت خطاب کردند و طبعاً همسر هر فردى اهلِ خانه او بشمار مى‏آید، و استعمال ضمیر مذکر در مورد همسر (اهل بیت) اشکال ندارد. ولى این معنا صحیح نیست. زیرا اولا: آنچه در استدلال به آیه تطهیر نفی شد اختصاص این آیه به زنان پیامبر یا شمول آیه نسبت به زنان پیامبر است؛ از آن رو که ارجاع ضمیر مذکر به جمعیتی که اکثریت آن را زنان تشکیل مى‏دهد، برخلاف قواعد محاوره عرب است اما در سوره هود با استعمال ضمیر مذکر در مورد ساره اشکالی پیش نمی آید زیرا اکثریت از آنِ زنان نخواهد شد.

 

ثانیا: مرجع ضمیر جمع مذکر اهل بیت است و منظور از «أَهْلَ الْبَیْتِ» خاندان ابراهیم (ع) است، و اینکه سارة را جزء خاندان آن- حضرت بشمار آورده بخاطر آن است که سارة دختر عموى ابراهیم بود، و گرنه در این آیه دلیلى نیست بر اینکه همسر انسان از خاندان او است چنانچه جبائى گفته است . [8]

 

ثالثا: اهل لغت قایل اند که کلمه "اهل" بر همسر اطلاق نمى‏شود، مگر از باب مجاز [9] و در آیه 73 سوره، هود، گر چه "اهل بیت" بر همسر اطلاق شده است، اما باید گفت که استعمال اعم از حقیقت است و با فرض وجود قرینه، مانعى از اراده معناى مجازى وجود ندارد و در آیه فوق الذکر قرینه بر چنین استعمالى وجود دارد، اما در آیه تطهیر نه تنها بر این مجازیت قرینه‏اى نیست، بلکه قرینه بر خلاف آن وجود دارد. لذاست که ام‏سلمه از پیامبر (ص) بعد از نزول آیه تطهیر سؤال مى‏کند که آیا او هم از اهل بیت است؟ یا از پیامبر (ص) درخواست مى‏کند که او را جزو اهل بیت قرار دهد، [10] در حالى که اگر کلمه "اهل" شامل زن هاى پیامبر مى‏شد سؤال یا درخواست ام‏سلمه بى‏مورد بود.

 

از همین باب است که زید بن ارقم مى‏گوید: عنوان اهل بیت بر زنان صدق نمى‏کند. [11] ، [12]

 

رابعا: بر فرض قبول این نکته که معناى لغوى کلمه «اهل بیت» بر همسر انسان اطلاق مى‏گردد، امّا باید گفت: گاهى دلیل در دست داریم که فردى را از این معنا خارج مى‏کند [13] ، نظیر آیه «إِنَّهُ لَیْسَ مِنْ أَهْلِکَ» [14] که فرزند نوح (ع) را از اهل او به حساب نمى‏آورد [15] ، یا گاهى دلیلى پیدا مى‏شود که فردى را در این امر داخل مى‏سازد، مثل آنچه که در مورد سلمان آمده که حضرت رسول فرمودند: «سلمان منّا اهل البیت» [16] در آیه تطهیر نیز روایات بسیارى در دست است که پیامبر اکرم (ص) با فرا خواندن افراد خاصّى به زیر عبا، فقط آنها را اهل بیت خود نامیدند و اجازه نفرمودند که حتّى همسرشان أمّ سلمه، وارد شود [17] .

 

پس بنا بر این آنچه که در آیه شریفه سوره هود آمده و ضمیر جمع مذکر در مورد همسر حضرت ابراهیم (ع) استعمال شده است نمی تواند دلیل باشد بر اینکه مراد از اهل بیت در آیه تطهیر همسران پیامبران باشد.

 

برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به نمایه های:

 

1. اهل بیت ‏(ع) و آیه‏ى 23 شورى (آیه‏ى مودت)، سؤال 160 (سایت: 1229) .

2. اهل بیت پیامبر اسلام (ص)، سؤال 833 (سایت: 962) .

3. مصادیق اهل بیت، سؤال 1247 (سایت: ).

4. اختصاص اهل بیت به اصحاب کساء، سؤال 159 (سایت: 1251) .

 

 

[1] «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» احزاب، 33

[2] عده ای اصرار دارند بگویند مراد از اهل بیت در آیه همسران پیامبر اکرم(ص) هستند، اینان گفته اند آنچه که از سیاق آیات به دست می آید این است که آیات قبل و بعد همه درباره زنان پیامبر است و معنا ندارد در این میان یک آیه اختصاص به غیر آنان داشته باشد؟ مفسرین زیادی از اهل سنت و شیعه به این گفته، پاسخ داده اند که بصورت مفصل در کتابهای تفسیر بیان شده است.

[3] نمایه: آیه تطهیر، سؤال 1504 (سایت: 1557).

[4] معجزة القرآن، شیخ محمد متولى الشعراوى، ص 9.

[5] نمایه: اختصاص اهل بیت به اصحاب کسا، سؤال 159 (سایت: 1251).

[6] قَالُواْ أَ تَعْجَبِینَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ رَحْمَتُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ عَلَیْکمُ‏ْ أَهْلَ الْبَیْتِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مجَِّید فرشتگان با او گفتند: آیا از کار خدا عجب دارى؟ (عجب مدار) که رحمت و برکات خدا مخصوص شما اهل بیت است، زیرا خدا بسیار ستوده صفات و بزرگوار است.

[7] أحکام القرآن (الجصاص)، ج‏4، ص: 379 ، جصاص احمد بن على‏، دار احیاء التراث العربى‏، بیروت‏، سال چاپ:( 1405 ق)، تحقیق: محمد صادق قمحاوى‏؛ البحر المحیط فی التفسیر، ج‏6، ص: 185، اندلسى ابو حیان محمد بن یوسف‏، دار الفکر، بیروت‏، 1420 ق‏، تحقیق: صدقی محمد جمیل‏.

[8] ترجمه مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج‏12، ص: 95، انتشارات فراهانى‏، مکان چاپ: تهران‏، سال چاپ: 1360 ش‏، نوبت چاپ: اول‏، تحقیق: رضا ستوده‏؛ تفسیر تبیان در این باره می گوید: و قوله «اهل البیت» یدل على ان زوجة الرجل تکون من أهل بیته فی- قول الجبائی- و قال غیره إنما جعل سارة من أهل البیت لما کانت بنت، عمه على ما قاله المفسرون. التبیان فی تفسیر القرآن، ج‏6، ص: 35، طوسى محمد بن حسن‏   ناشر: دار احیاء التراث العربى‏ مکان چاپ: بیروت‏.

[9] اهل لغت بین "اهل رجل" و "اهل بیت" او فرق گذاشته‏اند و استعمال اهل بیت را بر زنان از باب مجاز و مسامحه‏گویى مى‏دانند. ر - ک: تاج العروس، ج 1، ص 217؛ لسان العرب، ج 1، ص 38 ؛ مفردات راغب، ص 29. و لذا به مفاد بعضى از روایات پیامبر(ص) گرچه ام‏سلمه را از اهل و همسران خود مى‏داند اما نپذیرفتند که از اهل بیت او باشند. ر - ک: سیوطى، الدر المنثور، ج 5، ص 198؛ مشکل الآثار طحاوى، ج 1، ص 334؛ محمد بن جریر، طبرى، جامع البیان، ج 22، ص 7؛ نفحات اللاهوت، ص 84؛ مصطفى بن اسماعیل دمشقى، مرقاة الوصول، ص 106؛ بحار الانوار، ج 35، ص 217 و 228.

[10] ر - ک: تفسیر ابن کثیر، ج 3، ص 485 و 484؛ بحرانى، سید هاشم، غایة المرام.

[11] ابن تیمیه، منهاج السنة، ج 4، ص 21؛ صحیح مسلم، ج 7، ص 123؛ بحار الانوار، ج 35، ص 230 و ج 23، ص 117؛ ابن حجر عسقلانى، الصواعق المحرقه، ص 147 ؛ بحرانى، سید هاشم، البرهان فى تفسیر القرآن، ج 3، ص 324؛ بیاضى عاملى، الصراط المستقیم، ج 1، ص 185؛ شوشترى، قاضى نور الله، احقاق الحق و ابطال الباطل، ملحقات آیت الله مرعشى نجفى، ج 9، ص 323 ؛ اهل بیت در آیه تطهیر، ص 119.

[12] ر.ک: اشراقى و فاضل لنکرانى، اهل بیت، ص 142 - 112. اقتباس از نمایه: اهل بیت ‏(ع) در آیه تطهیر سؤال 132 (سایت: 2229).

[13] یعنی هیچ مانعى وجود ندارد که کسانى جزء اهل بیت پیامبرى همچون پیامبر اسلام باشند و بر اثر جدا کردن مکتب خود از نظر معنوى از اهل بیت خارج شوند. نک: تفسیر نمونه، ج‏9، ص: 174.

[14] هود، 46.

[15] پس هنگامى زنان پیامبران از اهل بیت ایشان بشمار مى‏روند که پیرو مکتب و اوامر و نواهى آنان باشند. خواه در حال حیات پیامبران، و یا بعد از رحلت ایشان باشند. نک: تفسیر آسان، ج‏7، ص: 336 ، نجفى خمینى محمد جواد، ناشر: انتشارات اسلامیه‏، مکان چاپ: تهران‏، سال چاپ: 1398 ق، نوبت چاپ: اول‏.

[16] بحار، ج 18، ص 19.

[17] تفسیر نور، ج‏5، ص: 355، قرائتى محسن‏، ناشر: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن‏، مکان چاپ: تهران‏، سال چاپ: 1383 ش‏، نوبت چاپ: یازدهم‏.

 

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • چرا باید نماز را به زبان عربی بخوانیم؟
    89600 نماز 1385/11/24
    برای روشن شدن پاسخ، ابتدا باید منظور از سؤال روشن شود، اگر منظور این است که به جای عربی زبان دیگری جایگزین شود، این سؤال برای افراد بی‌گانۀ از آن زبان نیز مطرح است! و اگر منظور این است که چرا باید نماز را فقط به زبان عربی ...
  • آیا در کتب اربعه شیعی، حدیثی در ارتباط با حفظ قرآن وجود دارد؟!
    17262 حدیث 1394/07/21
    در نزد شیعه، چهار کتاب اصلی وجود دارد که به آنها کتب اربعه گفته می‌شود. این چهار کتاب، سه مؤلف دارد؛ یعنی دو کتاب از این چهار کتاب، توسط یک نفر جمع‌‌آوری شده است. با توجه به این‌که سه کتاب از این چهار کتاب بیشتر شامل روایات فقهی ...
  • آیا در میان اندیشمندان دینی نوعی فردوسی ستیزی وجود دارد؟
    7927 نقش اندیشمندان دینی 1393/01/20
    در مورد شاعران مسلمانی که در ادبیات فارسی نقش چشمگیری داشته‌­اند، نه باید راه افراط را پیموده و نه از سر تفریط قدم برداشت. در این زمینه، نمایه «مولوی اعتقادات و انتقادات»، سؤال 6419 مطالعه شود. فردوسی نیز استثنایی از این کلیت نیست. واضح است که او ...
  • هرمنوتیک چیست و چه ارتباطی با نسبی گرایی دارد؟
    67924 هرمنوتیک 1387/02/14
    واژه هرمنوتیک داراى دو اصطلاح است:أ- اصطلاح عام: در این اصطلاح، این واژه هر گونه تحقیقى را که در باره تفسیر متن صورت بگیرد، شامل می‌‏شود، از این رو هرمنوتیک، تمام نحله‌‏ها را در این زمینه در بر می‌گیرد و ...
  • اگر به نذر عمل نشود، وظیفه‌ چیست؟
    31325 عهد، نذر و سوگند 1395/09/15
    چنانچه نذر مذکور، مطلق بوده و زمانی برای آن تعیین نشده‌ است، به نحوی که اگر الان آن‌را انجام دهد، مخالفت با نذر به شمار نمی‌آید، باید طبق نذر عمل کند و چیز دیگری بر عهده وی نیست. اما اگر نذر، زمان خاصی داشته و از روی عمد ...
  • چرا در آیه «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ» و نیز سه آیه بعد از آن، کلماتی که با «نفس» مرتبطند، تماماً مؤنث‌اند؟
    23043 صرف و نحو 1394/04/23
    «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ؛ ارْجِعی‏ إِلى‏ رَبِّکِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً؛ فَادْخُلی‏ فی‏ عِبادی‏؛وَ ادْخُلی‏ جَنَّتی‏».[1] همانگونه که در پرسش مطرح شد، تمام کلمات مرتبط با واژگان «نفس»، کلماتی مؤنث‌اند. «أیتها»، «المطمئنة»، «ارجعی»، «ربّکِ»، «راضیة»، «مرضیة»، «فادخلی» و «ادخلی». دلیل برخورد با واژه‌هایی چون «نفس» به ...
  • برادران حضرت یوسف(ع) دچار چه نوع ضعف‌هاى اخلاقى بودند؟
    21034 تفسیر 1392/07/16
    از مهم‌ترین رذایل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف(ع) حسادت، تکبّر، تهمت و دروغ آنان بود. منشأ این رذائل و ضعف‌های اخلاقی برادران یوسف، نقصان شخصیتی آنها بود و آنان برای توجیه رفتار ناشایستشان به فرافکنی پرداخته و پدر را مقصّر می‌شمارند. برادران یوسف بجای این‌که دلیل محبت بیشتر ...
  • چرا در آیه وضو، «مرافق» به صورت جمع آمده، اما «کعبین» به صورت تثنیه است؟
    25239 تفسیر 1392/10/23
    آیه وضو که بیان کننده کیفیت وضو ساختن است، در آیه ششم سوره مائده آمده است که در آن خداوند می‌فرماید: «اى کسانى که ایمان آورده‌‌اید! هنگامى که به نماز می‌‌ایستید، صورت و دست‌‌ها را تا آرنج‌‌ها بشویید! و سر و پاها را تا مفصل‌‌ها [برآمدگى پشت پا] ...
  • حکم مایع لزجی که گاهی در خواب از شخص خارج می گردد چیست؟
    20076 Laws and Jurisprudence 1388/08/07
    در خصوص حکم خود ارضایی و راه های نجات از آن می توانید به نمایه های: استمنا و راه نجات از آن سؤال شماره 326 (سایت: 1887)، راه نجات از استمناء سؤال شماره 1028 (سایت: 1083)،
  • زندگی‌نامه‌ی برید بن معاویه عجلی را بیان نمایید.
    2771 تاريخ بزرگان 1399/09/12
    برید بن معاویه عجلی،[1] عربی،[2] از اصحاب امام باقر(ع)[3] و امام صادق‌(ع)[4] است. کنیه وی اباالقاسم بود[5] و به همراه زرارة بن اعین، معروف ابن خربوذ مکی، ابوبصیر اسدی، فضیل بن یسار و محمد بن مسلم ...

پربازدیدترین ها