جستجوی پیشرفته
بازدید
5557
آخرین بروزرسانی: 1397/07/18
خلاصه پرسش
آیا علوم طبیعی جدید می‌توانند حقایق را آن‌گونه که هستند کشف کنند؟
پرسش
آیا علوم طبیعی جدید می‌توانند حقایق را آن‌گونه که هستند کشف کنند؟
پاسخ اجمالی
 1. بی‌گمان علوم به طور کلی به دنبال کشف حقایق هستند، اما باید توجه داشت ‌‌که این موضوع، غیر از آن است که علوم موجود، حقایق را آن‌گونه که هستند کشف نموده باشند. به عبارت دیگر، در گذشته علوم و معارف مختلف در یک‌جا متمرکز بوده و از حال هم باخبر بودند و در تعامل با یکدیگر رشد می‌‏کردند. در حوزه‏ها و مراکز علمی آن زمان، طبیعیات، ریاضیات، فلسفه، کلام و دیگر علوم و معارف در کنار هم تدریس می‌شدند. این علوم در یک مجموعه بودند و محتوای خود را با هم هماهنگ می‌‏کردند. معارف عهده‌‏دارِ تبیین جهان‌‏شناسی و جهان‌‏بینی، مبادی و مبانی بوده و پیش‌‏فرض‌ها را تحلیل و تثبیت می‌‏کردند و در اختیار شاخه‌‏های دیگرِ دانش؛ نظیر علوم طبیعی قرار می‌‏دادند و علوم طبیعی به استناد و اتکای آن مبانی و پیش‌‏فرض‌هایی که در حکمت و الهیاتِ فلسفه بررسی و مستدل شده بود به کار خویش ادامه می‌‏داد، اما پس از قرن سیزدهم میلادی به تدریج شاخه‌‏های علوم از یکدیگر جدا و مستقل شدند و جریان تخصصی شدن علوم، آرام آرام دامن‌‏گستر شد و حوزه‏‌های معرفت و دانش از هم گسیخت و علوم طبیعی کاملاً از جهان‌‏بینی جدا شد و علمِ مصطلح؛ یعنی دانش تجربی از فلسفه بی‌گانه گشت و خود را از الهیات و حکمت بی‌‏نیاز دید.
علمِ دوران مدرن، مانند علمِ دوران گذشته باورمند و معتقد به نظام علّی و معلولی است؛ با این تفاوت که چون خود را از فلسفه الهی و دین جدا کرده، به علّت فاعلی و علّت غایی عالم کاری ندارد و دایره نظام علّی را در حصار تنگ حس و تجربه محدود می‌‏سازد. همه همّت عقل حسی و تجربی کاوش در علل قابلی است؛ یعنی فلان چیز پیش از این چه بوده و اکنون چیست و سرانجام تحت تأثیر عوامل طبیعی دیگر چه خواهد شد. این مسئله به معنای محدود شدن دانش تجربی در سیر افقی اشیاء و پدیده‌‏ها و غفلت تامّ از سیر عمودی و صعودی طبیعت و جهان است. اساس نظام علّی مبتنی بر در نظر گرفتن علت فاعلی و غایی است که نه علم محدود شده به عقل حسی و تجربی، توان اثبات و بحث و فحص در آن‌را دارد، و نه می‌‏تواند از جایی دیگر وام بگیرد. این ناتوانی در استمداد از منابع معرفتی دیگر، محصول و نتیجه جدا شدن علم تجربی و طبیعیات از دین و فلسفه الهی است. شیفتگان این نگاه استقلالی به علم، پا را از مرزهای واقعی علم تجربی فراتر نهاده و دعوای ارائه فلسفه و جهان‌ بینی الحادی را داشته‌‏اند! در حالی‌که عقل حسی و تجربی در قالَب محدود خویش از اساس نمی‌‏تواند جهان‌‏بینی ارائه دهد. حس و تجربه‌‏ای که در کمال توفیق خویش تنها می‌‏تواند بینشی خاص درباره موجودی مخصوص؛ مانند دریا بینی، صحرابینی، گیاه و جانورشناسی و اخترشناسی داشته باشد، کجا می‌‏تواند عهده‌‏دار هستی‌‏شناسی به معنای وسیع آن (جهان‌‏بینی) باشد؟ اگر یک فیزیک‌دان بگوید من به استناد حس و تجربه ثابت کردم که عالم مبدأ و خالقی دارد به او گفته می‌‏شود: حکم شما اشتباه است و اگر بگوید ثابت کردم که عالم مبدئی ندارد به او گفته می‌‏شود: داوری شما باز هم اشتباه است؛ زیرا اساساً با ابزاری که وی در دست دارد؛ یعنی حسّ و تجربه حتی حق سخن ‏گفتن شک‌‏آمیز در این وادی‌های غیرتجربی را ندارد، چه رسد به این‌که بخواهد قاطعانه چیزی را نفی یا اثبات کند. این مسئله درست به این می‌‏ماند که کسی بخواهد با ترازویی که مناسب توزین سبزی و میوه است وزن سلسله جبال البرز را بسنجد.[1]
پس نمی‌توان گفت علوم کنونی حقایق واقعی را کشف نموده و متن واقع را نمایانده‌اند؛ بلکه حدّ اکثر بخشی از آن که در حیطه حسّ بوده و تجربه پذیر است را آشکار ساخته‌اند.
2. خود متخصصان علوم نیز مدعی کشف حقایق آن‌گونه که هست نمی‌باشند. «استیون هاوکینگ» که یکی از شناخته شده‌ترین دانشمندان فیزیک معاصر می‌باشد در کتاب خویش آورده است: «هر نظریه فیزیکی همواره موقتی است، به این معنا که صرفاً یک فرضیه می‌باشد. ما هرگز قادر به اثبات آن نیستیم. اگر بارها و بارها نتایج تجربه با پیش‌بینی‌های نظریه سازگار باشد، نمی‌توان اطمینان داشت که نتایج تجربه بعدی در تناقض با نظریه نخواهند بود».[2]
به همین جهت نیز به اعتقاد اندیشمندان اسلامی، تنها علم و  یقین، یا ظنّ و گمان مبتنی بر یقین و دلیل قطعی، می‌‏تواند حجت شرعی و منبع معرفتی دین باشد؛ نه هر فرضیه‌‏ای که عالم و دانشمندی آن‌را ساخته و پرداخته است. مطلبی که مفید قطع یا طمأنینه باشد، معارض با دین نیست و در درون مرزهای معرفت دینی جای می‌‏گیرد؛ حال آن‌که فرضیه علم نیست؛ زیرا نه مبرهن است و نه مایه فراهم آمدن طمأنینه و اعتقاد عقلایی.
 به تعبیر علامه طباطبائی فرضیه، حکم پای ثابت و آرام پرگار را دارد که آن‌را مستقرّ می‌‏کنیم تا بتوانیم پای دیگر پرگار را به حرکت درآوریم. فرضیه را بنا می‌‏نهند تا بتوانند قدم‌های بعدی را بردارند و احیاناً به علم برسند. فرضیه از آن‌جهت که فرضیه است علم نیست. فرضیه‌های علمی تا وقتی به حدّ قطع یا طمأنینه نرسیده و مفید یقین یا اطمینان عقلایی نشده‌اند نه علم مصطلح‌اند و نه حجت شرعی و معتبر دینی. بنابراین نه معارض دین‌‏اند و نه معارض نقل؛ از این‌‏رو کلّیه دیدگاه‌هایی که در فلسفه علم ارزش قضایای علمی را نازل می‌‏دانند و برای علوم تجربی در واقع‌‏نمایی و ارائه معرفت عینی و معتبر، شأنی قائل نیستند، مؤید عدم تعارض علم و دین‌‏اند؛ زیرا از نگاه آنان یافته‌‏های دانشمندان علوم طبیعی و تجربی از سنخ معرفت و علم نیست؛ چون حکایت قابل اعتمادی از واقع ندارند. بنابراین در قبال دین ساکت‌اند نه ناطق، و سکوت عدم احتجاج است، نه احتجاج بر عدم.[3]

[1]. جوادی آملی، عبد الله، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص 108 و  109، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ چهارم، 1389ش.
[2]. هاوکینگ، استیون ویلیام، تاریخچه زمان، ترجمه، محجوب، محمد رضا، ص26، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ نهم، 1384ش.
[3]. منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، ص 111.
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

پرسش های اتفاقی

  • آیا از این‌که ظاهر ما بهتر از باطنمان باشد، اشکال دارد؟
    12796 معیار شناسی (دین و اخلاق) 1392/10/28
    توجه به ظاهرسازی و غفلت از باطن، نشانگر آن است که انسان در واقع به خدا ایمان ندارد. بر این اساس، در مسیر خودسازی لازم است انسان تمام سعی و تلاش خود را هم در اصلاح ظاهر و هم در اصلاح باطن بنماید. البته اگرچه اصلاح باطن نسبت ...
  • چگونه می‌توان اصل وجود عالم ماده و علم حضوری به آن‌را اثبات کرد؟
    8673 علم حضوری و حصولی 1392/10/28
    ملاک و معیار برای شناخت و تمایز امور خارجی از امور نفسانی، انسان‌های سالم هستند نه انسان‌های مریض که دچار امراض روحی یا جسمی شده‌اند. بنابراین، انسان‌های سالم هنگام تماس با آتش احساس سوزش می‌کنند و هنگامی که این تماس نباشد آن احساس سوزش هم نیست؛ بر این ...
  • واجبات نماز کدام است؟
    30279 واجبات نماز 1392/10/04
    نماز از مهم‌ترین عبادتها در اسلام محسوب می‌شود. این عبادت از اجزای متعددی تشکیل شده که برخی از آنها مستحب و برخی دیگر واجب است. برخی از این واجبات نیز به عنوان رکن نماز محسوب می‌شوند. واجبات نماز که تعدادشان به عدد یازده می‌رسد عبارتند از: 1. نیّت: ...
  • آیا مشکات از القاب حضرت زهرا(س) است؟
    22118 القاب حضرت زهرا س 1391/05/18
    بر اساس روایات، یکی از مصادیق و تطبیقات «مشکات»[1] در آیۀ شریفۀ «اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکاةٍ فیها مِصْباحٌ»[2] حضرت فاطمه زهرا(س) دانسته شده است؛ همان­طورکه امام صادق(ع) فرمود: «مشکات، فاطمه‏(س) است».[3]
  • در ادبیات عرب، تفاوت فعل نفی «لیس» با حرف نفی «لا» در چیست؟
    10607 صرف و نحو 1395/12/09
    با این‌که معنای دو کلمه «لا» و «لیس» بیان نفی و سلب است، اما تفاوت‌هایی دارند که در ادامه به آنها اشاره می‌شود. تفاوت لفظی 1. کلمه «لا» اقسامی دارد: لای عاطفه مانند «جاءَ زیدٌ لا عَمروٌ»، لای ناهیه مانند «لا تَقصُصْ»، لای نافیه مانند «لا یَدخُلونَ»، لای ...
  • آیا حمام کردن در حال روزه اشکال دارد؟
    40651 گوناگون 1392/04/05
    حمام رفتن در حال روزه اشکالی ندارد، اما اگر آب به قدری گرم باشد که موجب ضعف بدن شود، از مکروهات روزه به شمار می‌آید.[1] [1]. امام خمینی، توضیح المسائل (محشّی)، گردآورنده: ...
  • آیا برای استحقاق اجرت حتماً قرار داد کتبی لازم است؟
    7227 Laws and Jurisprudence 1388/12/12
    این که انسان قصد داشته باشد به استخدام شخص یا شرکتی در آید و در ازای کاری که برای آنان انجام می دهد اجرت و دستمزدی دریافت کند در فقه اصطلاحاً اجاره نامیده می شود . همچنین به شرکت یا فردی که شخص را استخدام می کند "مستأجر" و ...
  • واجب شدن نفقه‌ی همسر بر شوهر چه شرایطی دارد؟
    16360 نفقه 1386/03/26
    نفقه‌ی همسر با شرایط زیر بر شوهر واجب می‌شود:عقد دایم باشد.همسر قابلیت برای امور زناشویی داشته باشد.(همسری که در سنین کودکی است و قابلیت برای امور زناشویی نداشته باشد نفقه‌اش واجب نیست).زن در مواردی که اطاعت از مرد واجب است (مثل تمکین در مسائل زناشویی)، مطیع ...
  • ختنه زنان چه حکمی دارد؟ آیا این حکم با علوم روز منافات ندارد؟
    72016 گوناگون 1392/02/30
    ختنه در زنان، به شکل‌های مختلف قابل انجام است. روایات بر نوع خاصی از ختنه زنان دلالت دارد. با توجه و دقت در این روایات به آن به دست می‌آید که در اسلام کم آسیب‌ترین نوع ختنه برای زنان در نظر گرفته شده است. از علتی که ...
  • تشریع و تکوین از نظر لغوی و مفهومی به چه معنا هستند و چه تفاوت‌ها و شباهت‌هایی با یکدیگر دارند؟
    71642 کلیات 1392/02/09
    «تشریع» کلمه ای است عربی، این کلمه از ریشه «شرع» به معنای نوشیدن آب با دهان آمده است. از این ریشه مشتقات متعددی منشعب می‌شود از جمله «شریعت» است که به معنای «آبشخور» است؛ برخی می‌گویند: علت این‌که احکام خدا، حلال و حرام خدا، شریعت نامیده می‌شود به ...

پربازدیدترین ها