حمد، مدح و شکر در لغت و اصطلاح

 1. واژه «حَمد»، در لغت به معنای ثناء و ستایش است.[1] و در اصطلاح، عبارت است از: ستایش بر کار شایسته و صفت پسندیده‌ای که به صورت اختیاری انجام و ظاهر شود.[2]

 2. واژه «مَدح» نیز، به معنای «ستایش» است،[3] از جهتی حمد و مدح با هم مترادف‌اند؛[4] ولی فرق مدح با حمد آن است که مَدح در برابر کارِ پسندیده خارج از اختیار انسان گفته می‌شود.[5] با این بیان، ارتباط و فرق میان حمد و مدح روشن می‌شود. نکته دیگر این که حمد خدا، ستایش او در برابر فضیلت[6] او است.

 3. واژه «شُکر»، به معنای یادآوری نعمت و اظهار و نشر آن است.[7] در فارسی به معنای «سپاس» نیز آمده است.[8] شکر از سوی خدا به معنای پاداش و سپاس است،[9] و خداوند از این جهت شاکر و شکور است.[10]

 در باره ارتباط و تفاوت شکر با حمد دیدگاه‌هایی مطرح شده است که دو نمونه ذکر می‌شود:

 الف) شکر در برابر نعمت خاصّی با زبان، قلب و دیگر اعضای بدن انجام می‌گیرد؛ در این صورت، حمدِ با زبان یکی از مصادیق شکر محسوب می‌شود.[11]

ب) حمد، ستایش نیکو و زیبا به قصد تعظیم در برابر نعمت و غیر نعمت بوده، حال آن‌که شکر سپاسی است به قصد تعظیم در برابر نعمت.[12]

[1]. ابن منظور، لسان العرب، ج 3، ص 155؛ کتاب العین، ج 3، ص 188و 189، واژه «الحمد»؛ فرهنگ ابجدی عربی – فارسی، ص 25.